สวนลุมพินีมีประชากรตัวเงินตัวทอง (Monitor Lizard) จำนวนมากที่อาศัยอยู่อย่างอิสระ โดยเฉพาะเหี้ย หรือ ตัวเงินตัวทอง (Asian Water Monitor - Varanus salvator) ซึ่งเป็นกิ้งก่าขนาดใหญ่อันดับสองของโลก สัตว์เลื้อยคลานกึ่งสะเทินน้ำเหล่านี้หลายร้อยตัวอาศัยอยู่รอบทะเลสาบในสวน นอนอาบแดดบนสนามหญ้า ปีนต้นไม้ และกินซากสัตว์
Varanus salvatorแม้ขนาดตัวของตัวเงินตัวทองจะดูน่ากลัว แต่ตัวเงินตัวทองในสวนลุมพินีเป็นสัตว์ขี้อายและไม่ค่อยก้าวร้าวหากไม่ถูกรบกวน ในฐานะสัตว์เลื้อยคลาน พวกมันต้องนอนอาบแดดเพื่อเพิ่มอุณหภูมิร่างกาย จากการศึกษาภาคสนามในสิงคโปร์ ตัวเงินตัวทองมักออกจากที่หลบนอนหลัง 10:00 น. และเคลื่อนไหวมากที่สุดในช่วงบ่าย พวกมันเป็นนักว่ายน้ำที่ยอดเยี่ยม ดำน้ำได้นานถึง 30 นาทีขณะล่าเหยื่อ และยังปีนต้นไม้ได้ เช่น เพื่อหลบหนีอันตราย
ในฐานะนักล่าและสัตว์กินซาก ตัวเงินตัวทองมีบทบาทในระบบนิเวศของสวนลุมพินี พวกมันกินปลา นก เต่า และหนู รวมถึงซากสัตว์ จึงช่วยกำจัดซากสัตว์และควบคุมจำนวนหนูและสัตว์น้ำ
สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำการสำรวจของกรุงเทพมหานคร (กทม.) ในปี พ.ศ. 2559 พบตัวเงินตัวทองในสวนราว 400 ตัว ในปีเดียวกัน กทม. ได้ย้ายตัวเงินตัวทอง 203 ตัวไปยังสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าเขาสน จังหวัดราชบุรี หลังมีเสียงร้องเรียนว่าทำให้ต้นไม้และภูมิทัศน์เสียหาย และนักวิ่งกับนักปั่นจักรยานล้มขณะหักหลบ ตัวเลขราว 400 ตัวยังถูกอ้างถึงในปี พ.ศ. 2568 ซึ่ง กทม. ระบุว่ากำลังหารือกับกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ถึงแนวทางควบคุมไม่ให้จำนวนเพิ่มขึ้นอีก
ตัวเงินตัวทองตัวเงินตัวทองมีความผูกพันทางวัฒนธรรมไทยที่ซับซ้อน คำเรียกดั้งเดิมอย่างเป็นทางการคือ 'เหี้ย' ซึ่งมักใช้เป็นคำด่าและสัญลักษณ์ของความอัปมงคล ทำให้คนไทยเรียกเลี่ยงว่า 'ตัวเงินตัวทอง' เพื่อเลี่ยงความอัปมงคล อย่างไรก็ตาม ตัวเงินตัวทองได้รับการปกป้องตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 การทำร้าย ฆ่า หรือดักจับจึงถือเป็นความผิดทางกฎหมาย
การชมตัวเงินตัวทองอย่างถูกวิธี
ตัวเงินตัวทองเป็นสัตว์ป่า พวกมันไม่มีพฤติกรรมดุร้ายต่อมนุษย์ยกเว้นเมื่อรู้สึกถูกคุกคาม โปรดปฏิบัติตามคำแนะนำเหล่านี้เพื่อความปลอดภัยในระหว่างการพักผ่อนในสวนลุมพินี
ควรเว้นระยะห่างที่ปลอดภัยและชมตัวเงินตัวทองจากที่ไกล ห้ามพยายามสัมผัสตัว ไล่ต้อน หรือเข้าไปถ่ายรูปในระยะใกล้เกินไป
กทม. ขอความร่วมมือไม่ให้อาหารตัวเงินตัวทองและสัตว์อื่น ๆ ในสวนสาธารณะ ตัวเงินตัวทองหาอาหารได้เอง และพฤติกรรมการกินตามธรรมชาติของพวกมันช่วยให้ระบบนิเวศสมบูรณ์
อย่าไล่หรือต้อนตัวเงินตัวทองจนมุม และควรเปิดทางหนีไว้เสมอ โดยเฉพาะทางลงน้ำ ตัวเงินตัวทองที่ถูกต้อนจนมุมอาจกัดเพื่อป้องกันตัว
ตัวเงินตัวทองมักเดินข้ามทางวิ่งและทางจักรยาน และเคยมีนักวิ่งและนักปั่นล้มขณะหักหลบ ควรสังเกตเส้นทางข้างหน้าเสมอ โดยเฉพาะบริเวณทางโค้ง
เศษซากสัตว์ที่ติดอยู่ตามฟันของตัวเงินตัวทองมีแบคทีเรียที่ทำให้แผลจากการถูกกัดติดเชื้อได้ หากถูกกัดให้ล้างแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่ แล้วรีบไปพบแพทย์ทันที
คำตอบสำหรับข้อสงสัยทั่วไปเกี่ยวกับการชมตัวเงินตัวทองในสวนลุมพินี
ไม่ใช่ ตัวเงินตัวทองในสวนลุมพินีคือสายพันธุ์ Asian water monitor ส่วนมังกรโคโมโด (Komodo dragon) เป็นสัตว์อีกสายพันธุ์หนึ่งที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศอินโดนีเซีย มังกรโคโมโดมีขนาดใหญ่กว่า ล่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดใหญ่ และมีพิษ ในประเทศไทยไม่มีมังกรโคโมโดอาศัยอยู่ตามธรรมชาติ
ตัวเงินตัวทองมีต่อมพิษเช่นเดียวกับเหี้ยชนิดอื่น แต่พิษมีผลต่อคนเพียงเล็กน้อยและไม่ถึงตาย สิ่งที่ต้องกังวลหลังถูกกัดคือการติดเชื้อแบคทีเรีย โดยทั่วไปพวกมันขี้อายและหลีกเลี่ยงคน และจะทำร้ายเพื่อป้องกันตัวเท่านั้นหากถูกรบกวน ถูกต้อนจนมุม หรือถูกจับ
ไม่ควรไล่ ตี หรือพยายามวิ่งเบียดเข้าไปใกล้ ให้หยุดรอสักครู่หรือเดินอ้อมห่างๆ โดยปกติพวกมันจะค่อยๆ คลานลงน้ำหรือหลบเข้าข้างทางไปเอง
มีความผิด ตัวเงินตัวทองได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสัตว์ป่าคุ้มครองประเภทเลื้อยคลานในประเทศไทย ภายใต้พระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 การทำร้าย ล่า ดักจับ หรือฆ่าตัวเงินตัวทองจึงเป็นการกระทำที่ผิดกฎหมายและมีโทษปรับหรือจำคุก
การสำรวจของ กทม. ในปี พ.ศ. 2559 พบตัวเงินตัวทองราว 400 ตัว ซึ่งยังเป็นตัวเลขที่อ้างถึงในรายงานปี พ.ศ. 2568 และในปีเดียวกัน กทม. ระบุว่ากำลังหาแนวทางควบคุมไม่ให้จำนวนเพิ่มขึ้นอีก ในปี พ.ศ. 2559 ได้ย้ายตัวเงินตัวทอง 203 ตัวไปยังสถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าเขาสน จังหวัดราชบุรี หลังเจ้าหน้าที่ระบุว่าประชากรมีมากเกินกว่าที่สวนจะรองรับได้
ตัวเงินตัวทองอาศัยอยู่ในหลายจุดทั่วสวน ทั้งในน้ำและริมน้ำ พวกมันตื่นสาย จากการศึกษาภาคสนามในสิงคโปร์ ตัวเงินตัวทองมักออกจากที่หลบนอนหลัง 10:00 น. และเคลื่อนไหวมากที่สุดในช่วงบ่าย ทั้งนอนอาบแดด พักผ่อน และหาอาหาร ช่วงสายและช่วงบ่ายจึงเป็นเวลาที่เหมาะจะออกตามหาพวกมัน
